پرورش مرغ گوشتی از زمانی که جوجه یک‌روزه وارد مزرعه می‌شود آغاز نمی‌شود؛ بخش مهمی از موفقیت، قبل از ورود جوجه رقم می‌خورد. سالن باید آماده باشد، بستر مناسب باشد، آب و خوراک در دسترس قرار گرفته باشد و سیستم گرمایش و تهویه بتواند شرایط موردنیاز جوجه‌های کم‌سن را تأمین کند.
در روزهای اول، کوچک‌ترین مشکلپست تایپ‌ها در دما، دسترسی به آب و خوراک یا کیفیت هوا می‌تواند روی شروع رشد گله اثر بگذارد. به همین دلیل، راهنماهای تخصصی مدیریت جوجه گوشتی روی مدیریت دقیق روزهای ابتدایی تأکید ویژه‌ای دارند.
بعد از دوره آغازین، تمرکز مدیریت به‌تدریج از گرم نگه داشتن جوجه به سمت رشد یکنواخت، تأمین آب و خوراک، تهویه، کنترل بستر، تراکم مناسب و حفظ سلامت گله می‌رود.
در این مقاله مسیر کلی پرورش را از آماده‌سازی سالن تا پایان دوره بررسی می‌کنیم؛ به‌گونه‌ای که هم برای فردی که تازه می‌خواهد پرورش مرغ گوشتی را شروع کند قابل استفاده باشد و هم برای پرورش‌دهنده‌ای که می‌خواهد نقاط مهم مدیریت گله را مرور کند.
۱. قبل از ورود جوجه؛ سالن را آماده کنید
یکی از اشتباهات رایج این است که ابتدا جوجه خریداری شود و بعد به فکر آماده کردن سالن بیفتیم. در پرورش جوجه گوشتی، بهتر است ترتیب کار برعکس باشد: ابتدا سالن آماده شود و سپس جوجه وارد شود.
قبل از ورود گله، مواردی مانند نظافت، ضدعفونی، بستر، آبخوری‌ها، دانخوری‌ها، سیستم گرمایش، تهویه و روشنایی باید بررسی شوند. راهنماهای مدیریت مرغ گوشتی نیز آماده‌سازی سالن و تجهیزات را جزو مراحل اصلی پیش از جوجه‌ریزی قرار می‌دهند.
بستر
بستر باید خشک و تمیز باشد و رطوبت بیش از حد نداشته باشد. بستر خیس فقط یک مشکل ظاهری نیست؛ افزایش رطوبت بستر می‌تواند کیفیت محیط پرورش را پایین بیاورد و مدیریت گله را دشوارتر کند.
آبخوری و دانخوری
قبل از ورود جوجه مطمئن شوید که آبخوری‌ها به‌درستی کار می‌کنند و جوجه‌ها می‌توانند به آب دسترسی داشته باشند. دانخوری‌ها نیز باید به شکلی قرار بگیرند که جوجه‌ها به‌راحتی خوراک را پیدا کنند.
در ساعات اولیه، هدف این است که جوجه بدون جست‌وجوی طولانی بتواند آب و خوراک را پیدا کند.
گرمایش
سالن باید قبل از ورود جوجه به شرایط مناسب برسد. فقط دمای هوای سالن مهم نیست؛ وضعیت بستر و دمای سطحی که جوجه روی آن قرار می‌گیرد نیز اهمیت دارد.
به همین دلیل بهتر است تجهیزات گرمایش از قبل روشن و کنترل شوند و دما در ارتفاع جوجه بررسی شود.
۲. روزهای اول؛ مهم‌ترین مرحله شروع پرورش
روزهای اول زندگی جوجه، مرحله‌ای حساس در پرورش مرغ گوشتی است. جوجه باید خیلی زود به آب و خوراک دسترسی پیدا کند و در محیطی قرار بگیرد که دما، رطوبت و کیفیت هوا برای آن مناسب باشد. راهنمای Ross نیز بر فراهم کردن سریع آب و خوراک و محیط مناسب برای ایجاد رفتار صحیح خوردن و نوشیدن تأکید می‌کند.
در این مرحله فقط به عدد روی دماسنج نگاه نکنید. رفتار خود جوجه یکی از بهترین نشانه‌ها برای ارزیابی شرایط سالن است.
اگر جوجه‌ها:
- بیش از حد زیر منبع گرما جمع می‌شوند، ممکن است سردشان باشد.
- از منبع گرما فاصله زیادی می‌گیرند و بی‌قرار یا نفس‌نفس‌زن هستند، ممکن است بیش از حد گرم باشند.
- در یک قسمت خاص سالن جمع می‌شوند، احتمال وجود جریان هوای نامناسب یا اختلاف دما وجود دارد.
- به شکل نسبتاً یکنواخت در فضای در دسترس پخش شده‌اند و مرتب به سمت آب و خوراک حرکت می‌کنند، شرایط محیطی احتمالاً مناسب‌تر است.
Aviagen نیز تأکید می‌کند که رفتار جوجه باید در کنار اندازه‌گیری دما و رطوبت برای ارزیابی شرایط پرورش بررسی شود.
دما را فقط با یک عدد ثابت مدیریت نکنید
نیاز حرارتی جوجه در طول رشد تغییر می‌کند. بنابراین نمی‌توان یک دمای ثابت را از روز اول تا پایان دوره در سالن حفظ کرد.
در روزهای ابتدایی دمای بالاتری مورد نیاز است و با رشد پرنده، نیاز به گرمای مستقیم کاهش پیدا می‌کند. زمان کاهش دما نیز باید بر اساس رفتار جوجه، شرایط سالن، رطوبت و سایر عوامل تنظیم شود.
برای همین، جدول‌های دمایی راهنما باید نقطه شروع باشند، نه جایگزین مشاهده گله.
۳. آب؛ ماده‌ای که نباید دست‌کم گرفته شود
در پرورش مرغ گوشتی معمولاً توجه زیادی به خوراک می‌شود، اما آب نیز نقش اساسی دارد. آب باید در دسترس گله باشد و وضعیت آبخوری‌ها به‌صورت منظم بررسی شود.
اگر آبخوری به اندازه کافی در دسترس نباشد یا تنظیم آن مناسب نباشد، ممکن است بخشی از گله نتواند به‌خوبی آب دریافت کند.
در طول دوره باید مواردی مانند:
- تمیزی آبخوری‌ها
- عملکرد صحیح آبخوری
- نشتی
- دسترسی تمام پرندگان
- کیفیت آب
بررسی شود.
کیفیت آب موضوعی است که در مزارع تجاری بهتر است با توجه به منبع آب و شرایط منطقه بررسی شود. در صورت وجود مشکل، آزمایش آب می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری ارائه کند.
آب تمیز و قابل‌دسترسی را نباید صرفاً یک موضوع جانبی دانست.
۴. تغذیه جوجه گوشتی؛ از شروع تا رشد
برنامه خوراک باید با سن و مرحله رشد پرنده هماهنگ باشد. جوجه گوشتی در مراحل مختلف رشد نیازهای یکسانی ندارد و خوراک مرحله آغازین با خوراک مراحل بعدی یکسان نیست.
راهنماهای تغذیه جوجه گوشتی معمولاً خوراک را بر اساس مرحله رشد تنظیم می‌کنند و استفاده از خوراک مناسب هر مرحله را بخشی از مدیریت صحیح می‌دانند. همچنین شکل خوراک در روزهای ابتدایی با مراحل بعدی تفاوت دارد.
در روزهای ابتدایی، هدف اصلی این است که جوجه به‌سرعت رفتار خوردن و نوشیدن را یاد بگیرد و دسترسی آسان به خوراک داشته باشد.
پس از آن، با رشد پرنده، سیستم دانخوری باید متناسب با اندازه گله و پرنده مدیریت شود.
چرا خوراک را نباید خودسرانه تغییر داد؟
اگر پرورش‌دهنده بدون توجه به سن و هدف تولید، خوراک را تغییر دهد یا مواد مختلف را به‌صورت تجربی به جیره اضافه کند، ممکن است تعادل جیره به هم بخورد.
در نتیجه بهتر است برای انتخاب جیره، به‌خصوص در پرورش تجاری، از خوراک فرموله‌شده متناسب با مرحله رشد استفاده شود و هر تغییر عمده با متخصص تغذیه طیور یا دامپزشک مجموعه هماهنگ شود.
همچنین مصرف خوراک به‌تنهایی معیار کافی برای ارزیابی موفقیت گله نیست. وزن‌گیری، یکنواختی، سلامت، کیفیت بستر و وضعیت عمومی پرنده باید در کنار هم بررسی شوند.
۵. تهویه؛ هوای تازه بدون ایجاد کوران
تهویه یکی از بخش‌هایی است که گاهی در مقایسه با خوراک و دما کمتر دیده می‌شود، اما نقش بسیار مهمی دارد.
هدف تهویه فقط خنک کردن سالن نیست. تهویه باید به تأمین هوای تازه و خارج کردن رطوبت، دی‌اکسیدکربن و گازهای نامطلوب کمک کند. در دوره آغازین، در عین تأمین هوای تازه باید از ایجاد جریان هوای سرد مستقیم روی جوجه جلوگیری شود.
این تفاوت مهم است:
تهویه مناسب ≠ باز گذاشتن همه مسیرهای ورود هوا
اگر جریان هوا مستقیماً روی جوجه‌های کم‌سن قرار بگیرد، ممکن است باعث سرد شدن آن‌ها شود. از طرف دیگر، تهویه ناکافی می‌تواند کیفیت هوا را پایین بیاورد.
بنابراین باید هم‌زمان به این موارد توجه کرد:
- دمای سالن
- رطوبت
- رفتار پرندگان
- کیفیت بستر
- بوی نامطبوع
- وضعیت هوای ورودی و خروجی
- شرایط آب‌وهوایی بیرون
Aviagen برای دوره آغازین بر تهویه بدون ایجاد کوران و کنترل منظم کیفیت هوا تأکید دارد.
۶. از پایان دوره آغازین تا رشد اصلی
پس از عبور از مرحله حساس اولیه، جوجه‌ها سریع‌تر رشد می‌کنند و مدیریت سالن نیز باید همراه با رشد آن‌ها تغییر کند.
در این مرحله چند موضوع اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
فضای کافی
پرنده‌ها با افزایش وزن، فضای بیشتری نیاز دارند. اگر تعداد زیادی پرنده در فضای نامتناسب نگهداری شوند، کنترل بستر، دسترسی به آب و خوراک و شرایط محیطی دشوارتر می‌شود.
تراکم مناسب به عوامل مختلفی مانند وزن هدف، نوع سالن، آب‌وهوا، سیستم تهویه و تجهیزات بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان یک عدد ثابت را برای تمام مزارع توصیه کرد. راهنماهای Cobb نیز تراکم را به‌عنوان یکی از شاخص‌های مهم مدیریت مطرح می‌کنند.
کنترل بستر
بستر را هر روز بررسی کنید. قسمت‌های خیس، به‌خصوص اطراف آبخوری‌ها، باید سریع شناسایی شوند.
نشتی آبخوری یا تنظیم نادرست آن می‌تواند باعث خیس شدن بستر شود. بنابراین اگر یک قسمت از سالن دائماً مرطوب است، فقط بستر را عوض نکنید؛ علت ایجاد رطوبت را پیدا کنید.
یکنواختی گله
یک گله یکنواخت معمولاً مدیریت ساده‌تری دارد. اگر بعضی پرنده‌ها به‌وضوح کوچک‌تر یا ضعیف‌تر از بقیه هستند، علت باید بررسی شود.
اختلاف در رشد می‌تواند به عوامل مختلفی مانند دسترسی به خوراک و آب، شرایط محیطی، سلامت یا کیفیت جوجه اولیه مربوط باشد.
به همین دلیل، وزن‌کشی دوره‌ای نمونه‌ای از پرندگان و ثبت نتایج می‌تواند ابزار مفیدی برای پیگیری روند رشد باشد.
۷. روشنایی و رفتار گله
برنامه روشنایی باید متناسب با مرحله رشد و سیستم پرورش تنظیم شود. در روزهای ابتدایی، روشنایی کافی به جوجه کمک می‌کند آب و خوراک را پیدا کند.
راهنمای Ross برای روزهای اول برنامه روشنایی طولانی‌تری را توصیه می‌کند و سپس دوره تاریکی را به‌تدریج افزایش می‌دهد؛ با این حال برنامه دقیق باید با سیستم سالن، مقررات محلی و مدیریت گله هماهنگ شود.
در اینجا نیز هدف فقط «روشن بودن سالن» نیست. رفتار پرنده، دسترسی به آب و خوراک و الگوی استراحت باید در کنار برنامه نور بررسی شود.
۸. سلامت گله؛ پیشگیری مهم‌تر از درمان خودسرانه
در مرغداری گوشتی، مشاهده روزانه گله اهمیت زیادی دارد.
هر روز به‌دنبال تغییرات غیرعادی باشید:
- کاهش ناگهانی فعالیت
- تغییر در مصرف آب یا خوراک
- افزایش تلفات
- تغییر غیرطبیعی در مدفوع
- مشکلات تنفسی
- لنگش یا مشکل حرکت
- افت محسوس رشد
- تجمع غیرطبیعی پرندگان
این موارد لزوماً به معنی یک بیماری مشخص نیستند، اما می‌توانند علامت هشدار باشند.
از تجویز خودسرانه آنتی‌بیوتیک، دارو یا تغییر برنامه واکسیناسیون خودداری کنید. برنامه پیشگیری و واکسیناسیون باید با توجه به منطقه، بیماری‌های موجود، وضعیت گله و نظر دامپزشک تنظیم شود.
در راهنماهای مدیریت تجاری، امنیت زیستی، نظافت و ضدعفونی، کنترل ورود افراد و تجهیزات و مدیریت تلفات نیز بخش مهمی از برنامه سلامت گله محسوب می‌شود.
۹. امنیت زیستی را از روز اول جدی بگیرید
امنیت زیستی یعنی مجموعه اقداماتی که احتمال ورود و انتقال عوامل بیماری‌زا به مزرعه را کاهش می‌دهد.
چند اقدام ساده اما مهم عبارت‌اند از:
- محدود کردن ورود افراد غیرضروری
- استفاده از لباس و کفش مناسب در محل پرورش
- تمیز نگه داشتن تجهیزات
- جلوگیری از تماس غیرضروری با پرندگان دیگر
- کنترل جوندگان و سایر عوامل ناقل
- مدیریت صحیح تلفات
- نظافت و ضدعفونی اصولی بین دوره‌ها
نکته مهم این است که امنیت زیستی فقط برای مزارع بزرگ نیست. حتی در یک واحد کوچک نیز ورود افراد، تجهیزات آلوده یا تماس با پرندگان دیگر می‌تواند ریسک ایجاد کند.
۱۰. پایش روزانه؛ پرورش را با حدس پیش نبرید
یکی از تفاوت‌های یک مدیریت منظم با پرورش بدون برنامه، ثبت اطلاعات است.
لازم نیست دفتر پیچیده‌ای داشته باشید. می‌توانید روزانه یا در فواصل مشخص مواردی مانند این‌ها را ثبت کنید:
| شاخص | چه چیزی را بررسی کنیم؟ |
|---|---|
| تلفات | تعداد و تغییرات روزانه |
| خوراک | مصرف و تغییرات غیرعادی |
| آب | مصرف و تغییرات غیرعادی |
| وزن | وزن نمونه‌ای و روند رشد |
| دما | دمای نقاط مختلف سالن |
| رطوبت | وضعیت رطوبت سالن و بستر |
| وضعیت گله | فعالیت، پراکندگی و ظاهر عمومی |
| بستر | خشک یا مرطوب بودن |
ثبت این اطلاعات باعث می‌شود مشکل را قبل از اینکه به یک افت جدی در عملکرد گله تبدیل شود راحت‌تر تشخیص دهید.
برای مثال، اگر مصرف آب به‌طور ناگهانی تغییر کرده باشد، این تغییر ارزش بررسی دارد؛ حتی اگر هنوز علامت واضح دیگری دیده نمی‌شود.
۱۱. پایان دوره؛ چه زمانی مرغ‌ها آماده خروج هستند؟
پایان دوره را نباید صرفاً با رسیدن یک سن ثابت تعیین کرد.
زمان مناسب فروش یا کشتار به عواملی مانند:
- هدف تولید
- وزن موردنظر بازار
- نوع سویه
- هزینه خوراک
- سرعت رشد گله
- شرایط بازار
- ظرفیت کشتار یا فروش
وابسته است.
به همین دلیل، «مرغ گوشتی را دقیقاً در فلان روز باید بفروشیم» یک توصیه عمومی و قابل تعمیم نیست.
بهتر است از ابتدای دوره، بازار هدف خود را مشخص کنید. اگر خریدار وزن مشخصی می‌خواهد، برنامه رشد باید از ابتدا با آن هدف هماهنگ شود.
در پایان دوره نیز قبل از خروج گله، وضعیت کلی پرندگان و برنامه حمل باید بررسی شود. حمل نامناسب می‌تواند به پرنده آسیب وارد کند و کیفیت محصول نهایی را تحت تأثیر قرار دهد.
اشتباهات رایج در پرورش مرغ گوشتی
بعضی مشکلات در مرغداری نه به دلیل یک تصمیم بزرگ، بلکه به دلیل چند اشتباه کوچک ایجاد می‌شوند.
۱. خرید جوجه قبل از آماده شدن سالن
این کار فرصت آماده‌سازی مناسب محیط را از بین می‌برد.
۲. توجه صرف به دمای دماسنج
رفتار جوجه نیز باید بررسی شود.
۳. تهویه ناکافی برای جلوگیری از سرد شدن جوجه
هوای تازه ضروری است؛ اما باید بدون ایجاد کوران مستقیم تأمین شود.
۴. نادیده گرفتن آبخوری‌ها
نشتی و تنظیم نامناسب آبخوری می‌تواند کیفیت بستر را خراب کند.
۵. تغییر خودسرانه خوراک
جیره باید متناسب با مرحله رشد باشد.
۶. درمان خودسرانه بیماری
علائم مشابه ممکن است علت‌های متفاوتی داشته باشند. تشخیص و درمان باید با نظر دامپزشک انجام شود.
۷. نداشتن اطلاعات ثبت‌شده
وقتی مصرف آب، خوراک، وزن و تلفات ثبت نشود، تشخیص تغییرات گله دشوارتر می‌شود.
۸. تعیین پایان دوره فقط بر اساس سن
وزن هدف و شرایط بازار نیز باید در تصمیم‌گیری لحاظ شوند.
اگر بخواهیم کل دوره را ساده کنیم
پرورش مرغ گوشتی را می‌توان به چند مرحله اصلی تقسیم کرد:
قبل از جوجه‌ریزی:
سالن، تجهیزات، بستر، آب، خوراک، گرمایش و تهویه را آماده کنید.
روزهای اول:
تمرکز اصلی روی شروع صحیح جوجه، دسترسی سریع به آب و خوراک، دمای مناسب، کیفیت هوا و مشاهده رفتار گله باشد.
دوره رشد:
آب و خوراک، فضای کافی، تهویه، بستر، روشنایی، یکنواختی و سلامت گله را به‌صورت مستمر کنترل کنید.
نزدیک پایان دوره:
وزن گله، هدف بازار، هزینه خوراک و شرایط فروش را در کنار هم بررسی کنید.
بعد از خروج گله:
تخلیه، نظافت، شست‌وشو، ضدعفونی و آماده‌سازی اصولی سالن برای دوره بعد را انجام دهید. نظافت و ضدعفونی بین دوره‌ها بخشی از مدیریت امنیت زیستی مزرعه است.
جمع‌بندی
پرورش مرغ گوشتی موفق از خرید جوجه شروع نمی‌شود؛ از برنامه‌ریزی قبل از جوجه‌ریزی شروع می‌شود.
جوجه باید در سالنی آماده و مناسب قرار گیرد و در روزهای اول دسترسی آسان به آب و خوراک، گرمای مناسب و هوای تازه داشته باشد. پس از آن، با رشد گله، مدیریت باید روی تهویه، فضای کافی، خوراک، آب، بستر، روشنایی، سلامت و یکنواختی متمرکز شود.
در تمام این مراحل، مشاهده روزانه گله و ثبت اطلاعات اهمیت زیادی دارد. یک پرورش‌دهنده نباید فقط منتظر کاهش وزن یا افزایش تلفات بماند؛ تغییرات کوچک در رفتار، مصرف آب و خوراک، وضعیت بستر و رشد گله می‌توانند زودتر از بروز یک مشکل جدی هشدار بدهند.
همچنین هیچ برنامه واحدی برای تمام مزارع وجود ندارد. سویه جوجه، سیستم سالن، آب‌وهوا، تجهیزات، هدف وزن و بازار فروش روی نحوه مدیریت دوره اثر می‌گذارند. بنابراین اعداد مربوط به دما، تراکم، خوراک یا زمان پایان دوره باید بر اساس راهنمای سویه و شرایط واقعی مزرعه تنظیم شوند، نه صرفاً یک جدول عمومی.
اگر برای شروع پرورش به جوجه یک‌روزه گوشتی نیاز دارید یا درباره انتخاب جوجه، شرایط تأمین و قیمت روز می‌خواهید اطلاعات بگیرید، می‌توانید با کارشناسان ققنوس فارم در تماس باشید. مشخصات سفارش و هدف پرورش شما بررسی می‌شود تا اطلاعات مربوط به جوجه موردنظر در اختیار شما قرار گیرد.
